Jojanneke Vanderveen

Moraliteit: regelvolgen vs. reflectief handelen
1 oktober 2014, 13:24
Filed under: Filosofie

De laatste jaren heb ik veel en vaak nagedacht over de vraag wat iemand tot een moreel verantwoordelijke agent maakt. Wat moet je precies voor vaardigheden hebben om tot de groep van wezens te behoren die in staat zijn tot moreel handelen? Of, dezelfde vraag vanuit een andere hoek: wat voor wezens kan je moreel verantwoordelijk houden voor hun gedrag?

Wie zijn de morele agenten?
Door de geschiedenis van de ethiek heen lijkt de intuïtie vaak geweest te zijn dat het antwoord op deze vraag ‘mensen’ is. Mensen zijn verantwoordelijke wezens. Mensen kan je prijzen en beschuldigen. De vraag waarom dit zo zou zijn, is echter een erg moeilijke. Wat is het dan aan mensen dat ze moreel verantwoordelijk maakt? Pogingen deze vraag te beantwoorden krijgen vaak al snel met obstakels te maken; te behoren tot de soort ‘mens’ is niet voldoende. Er zijn immers ook mensen die we niet verantwoordelijk houden, zoals jonge kinderen en zwaar mentaal gehandicapten. Anderzijds zijn er andere diersoorten die, net als mensen, sociale normen hebben waar individuen geacht worden zich aan te houden.

Kunnen we ieder wezen dat op de een of andere manier onderscheid kan maken tussen ‘goed’ en ‘slecht’ verantwoordelijk houden voor haar gedrag? In hoeverre moet je hiertoe in staat zijn? En op wat voor manier?

Reflectief handelen versus regelvolgen
Tot nu toe heb ik me in mijn filosofische werk bezig gehouden met het beargumenteren waarom het kunnen volgen van regels, het je kunnen houden aan conventies, niet voldoende is om als morele agent te tellen. Mijn gedachte: als je blind kunt doen wat iemand je opdraagt, ben je daarmee nog geen morele agent. Zelfs als je die opgelegde regel op een bepaald moment zelf kunt handhaven, als je zelf kunt herkennen welk gedrag je moet vertonen om volgens de regel te handelen, is dat nog geen werkelijk moreel handelen. Moreel handelen, heb ik altijd gedacht, behelst meer. Het behelst dat je in staat bent jezelf een regel op te leggen, te redeneren over goed en slecht en te beargumenteren waarom een bepaalde regel het volgen waard is.

Ik ben daar niet op terug gekomen, maar ik vraag me sinds kort wel af of het logisch is te zeggen dat dat de volledige opvatting is van wat moraliteit betekent. Is het niet te beperkt om te zeggen dat alle wezens die goed en slecht identificeren met de regels die ze nu eenmaal geleerd hebben, en die regels nooit in twijfel trekken, derhalve nooit moreel handelen? Er is een bepaald vermogen nodig om sociale conventies te herkennen en te kunnen volgen, en het lijkt niet raar om te zeggen dat dat een moreel vermogen is.

Hier tekent zich een verschil af tussen moreel handelen als (1) reflectief handelen versus (2) regelvolgen. Over dit onderscheid wil ik de komende tijd verder nadenken. Een eerste gedachte: wie kan regelvolgen, kan beloond en gestraft worden. Belonen en straffen kan tot doel hebben de actor het gewenste gedrag te laten vertonen. Om voor ‘diepe’ lof en blaam en voor vergeving in aanmerking te komen, moet je echter een morele agent van het eerste soort zijn. Dat lijkt mij nog steeds het meest nastrevenswaardige.


Neelie Kroes & the scary, dangerous, hybrid form of society
29 juli 2013, 11:20
Filed under: Filosofie, Politiek

Get into a conversation with a random right-wing thinker, and it has to be a serious one at that, and at some point she will start expressing an intense conviction that the free market is the solution to all the problems we face in society. The idea is, basically, that whereas governments are oppressive and try to force minorities into laws willed by majorities, the free market provides space, is creative, and, above all, voluntary.

The voluntary character of the market will make sure that the best ideas win. People are free to engage in cooperative ventures with each other. They can enter into contracts to use their ideas, their labour and their property in order to produce beautiful things. Most theorists and politicians who endorse this view, believe it is the only system that does justice to the fundamental, natural rights of people not to be curtailed in their liberty by others.

Often, right-wing thinkers believe as well that when society is organized in this free way, it will have the effect that people learn how to deal with their freedom. How could they learn if they never got to try…? Like Robert Nozick says: “Believing with Tocqueville that it is only by being free that people will come to develop and exercise the virtues, capacities, responsibilities, and judgments appropriate to free men, that being free encourages such development, and that current people are not close to being so sunken in corruption as possibly to constitute an extreme exception to this, the voluntary framework is the appropriate one to settle upon” (Nozick, p. 328).

Now, I have to admit, that sounds lovely on paper. If we are all free to live and work with the people we feel connected to, whether empathically or professionally, and we will all in fact do so in peace and harmony, the word will be great. Yet this requires a very optimistic view on what people are like, a view I fear is unjustified, looking at the world, and reading for example the work of Naomi Klein. One might even say that the right-wing, libertarian thinkers are the naïvely idealistic people of our time, which is more or less what Hans Achterhuis argues in De utopie van de vrije markt (The Utopia of the Free Market). They are even more so, because they think we should create this society completely, and not just halfheartedly, because the hybrid form of society, which has a moderately free market, is scary and dangerous, and will eventually, if not immediately, violate people’s rights.

Well, what can I say? I think they are wrong. I think arguing for laissez-faire capitalism is itself dangerous. Not because the ideal is rotten – I think it is not – but because the conception of the person in laissez-faire capitalism is much too optimistic. People will not become moral heroes just like that. One look at the free trade zones in countries like Bangladesh and Malaysia should tell us enough. In other words: it will not work.

Today, I found an example that nicely illustrates what I mean. Apparently, EU Commissioner Neelie Kroes thinks net neutrality is safer in the hands of the market than in the hands of governments. Whatever her actual, precise standpoint, what I thought was interesting is this reaction to Kroes’ plans. The author thinks commercializing the net will lead to “mass manipulation of citizens by the power elite of the EU”. How? Because commercial, main-stream parties will start dominating the net, whereas small, non-commercial, critical voices will sink down into the dark depths of the internet.

Funnily enough, the arguments the angry author of that article makes are pretty much the same arguments right-wing thinkers give against the scary, dangerous, hybrid form of society (or any other kind which is not laissez-faire capitalism). They both think endorsing this or that system will lead to the oppression of critical minorities and violation of their rights.

What should we conclude, then? Which system should we be in favour of? I think no system will be capable of solving all our problems. For in the end, the problems are created by power-lusty people who exploit others and use them as means to certain goals, whether large- or small-scale. It is those immoralities we will have to combat if we want to create a better world. The one system might better accommodate this quest than the other, true. But, however beautiful an ideal, I think it is most certainly not laissez-faire capitalism. So maybe we should just stick with some scary, dangerous, hybrid form of society for a while, keep publishing critical articles, and see where it leads us.


  • Achterhuis, H., De utopie van de vrije markt, Rotterdam: Lemniscaat, 2010
  • Nozick, R., Anarchy, State, and Utopia, Oxford: Blackwell Publishing, 2012 [1974]

22 februari 2013, 17:07
Filed under: Filosofie
N.B.: This blog is in English. I didn’t do that to be cool. (That just happens to be a fortunate side effect.) It’s for the unfortunate souls in this universe who have not yet gotten into the art of reading and writing Dutch. (Wait, is that possible? Can coolness of English be a fortunate side effect if you are unfortunate if you don’t speak Dutch? I guess so. English can be cool, even if Dutch is at least as cool, or maybe even cooler. Moreover, the combination, well, ok, whatever. This is not the point. This blog hasn’t even started yet…)

*This is where the blog starts*

The first philosophical blog I posted here was entitled “Envy”. I asked myself the question: is it unethical to be envious of someone? I concluded that it was not, or at least, not necessarily. I regarded envy as a morally neutral state of mind, which only got a moral content when acted (or thought) upon in a specific way. If my envy encourages me to improve myself, so as to match the achievements of the one I’m envious of, then we might well say the envy was an ethically positive state of mind. If, however, I act so as to destroy, or think with contempt of, the achievements of the other, then my envy was a moral misstep. I still underpin this line of thought.

Two other ‘vices’ I mentioned in that blog (June 2010) were egoism and ambition. Now this is where it gets interesting, especially considering two recent events. The first ‘event’ is my blog of November 2012, named “I don’t like capitalism”. The other is that I read Atlas Shrugged by Ayn Rand last month, and found it highly exhilarating. (Because of this book, I will now focus on egoism, and leave ambition aside, because egoism will turn out to be a clearer example.)

Ayn Rand is considered a radical, controversial writer. She lived for most of the 20th century and published during half of it. She is a fierce proponent of egoism, greed and – capitalism. Now how is it possible that I, good leftist girl as I am, would find all these things appealing at the same time?

The answer: it’s all in the words. Although I am not done thinking about it – that would be too boring; what would I then be supposed to do for the rest of my life? – I think things are not so contradictory as they may seem at first. No, in fact, I don’t think they’re contradictory at all. How could they be? After all, A is A. (Unless, of course, my reasoning is defective, in which case I certainly hope someone will make me aware of it.)

Let me start with capitalism. Capitalism certainly looks well compatible with claiming that egoism and ambition are virtues, not vices. Some may think it’s merely opportunistic to start calling egoism a virtue (very practical for the ‘graaiers’), but let’s get back to that later. What do I find so disagreeable about capitalism? For sure, it is the grabbing, looting, exploiting, lying and deceiving that I would rather eliminate from the world at this very instant.

But ‘Aha!’ any follower of Ayn Rand would now say. ‘You are not talking about capitalism at all. You are talking about some scary, dangerous, hybrid form of society somewhere between capitalism and communism.’ As Ayn Rand would say: “There are two sides to every issue: one side is right and the other is wrong, but the middle is always evil” (Rand, p. 965).

Ok, so I believe they’re right. What I call ‘evil’, I should not call ‘capitalism’. I should call it ‘grabbing, looting, exploiting, lying and deceiving’. (I’m not so sure what to think about the scary, dangerous, hybrid form of society, but I’ll leave that for now.)

But now, if I find disagreeable what I find disagreeable, what am I to think of egoism? Surely egoism involves all those immoral things I have now already mentioned twice (let me therefore call them ‘The Evils’ from now on)? Here the Randian in me stands up. I would very much like to dismiss the equals sign between ‘egoism’ and ‘The Evils’ and replace it by the not-equal-to sign: egoism ≠ The Evils.

Whyever would I want to do that? Well, for much the same reasons that I am not willing to say that envy is a moral sin. Let us say, with Aristoteles and Rand, that happiness is the ultimate end of a human life. And let me now do something that promotes my happiness, for example, studying philosophy. This is an egoistic thing to do: I do it because I want to. Moreover, chances are that I will end up in the gutter; after all, who needs a philosopher? Does this make studying philosophy a bad thing? Nah, I don’t think so. (Somewhere, deep down, I even think studying ethics is actually quite a good thing to do.)

But, might not people steal and lie for selfish reasons? Sure, they might, but why would we discard ‘egoism’, just because some people misuse it? (What’s more, I also believe, with Rand, that ‘The Evils’ are in the end not in one’s self-interest at all, but that’s also a different story (there truly are many stories…)).

So, go ahead, be an egoist. Just be sure to do it well. Not quite convinced yet? Please tell me why!

Next topic: the scary, dangerous, hybrid form of society (or any other form)



Rand, A., Atlas Shrugged, New York: Signet, 1992 (first published in 1957)

Geen zin in kapitalisme
9 november 2012, 15:13
Filed under: Filosofie, Politiek

Bloggen, dat is lang geleden. Ik had allicht kunnen bloggen als voorzitter van DWARS. Ik ben dat ook wel een keer van plan geweest. Ik wilde de leden van DWARS een inkijkje geven in het leven van de voorzitter, onder het mom van transparantie enzo.

Mooie plannen, maar in de praktijk heb ik ze niet uitgevoerd. Uiteindelijk had ik het er te druk voor. Of eigenlijk moet ik dat anders formuleren: ik gaf prioriteit aan andere bezigheden. Liever wilde ik de wereld redden. Dat is overigens ook geen kattepis.

(Ik schrijf ‘kattepis’ expres zonder -n-. De -e- in ‘kattepis’ is namelijk een tussen-e. Het is geen pis van katten. Het is pis van een kat. Katpis dus, eigenlijk. Omdat dat niet lekker bekt, plakken wij Nederlanders daar een -e- tussen. Maar heus, ook nog een extra -n- slaat nergens op. Ik eet dan ook nooit een pannenkoek. (Of bakken jullie één pannekoek wel in meerdere pannen…?))

Maar de wereld verbeteren dus. Dat is waar ik deze blog ooit voor heb opgestart. Ik wilde discussies aanwakkeren. Nu ik als ambteloos burger weer volledig namens mezelf mag spreken, is het daarom tijd om dat weer eens te proberen. Vooral als er inspirerende (in dit geval) vrouwen zijn die de schrijflust aanwakkeren. Jeroni blogde gisteren over feminisme, omdat ze wil dat vrouwen en mannen gelijkwaardig durven deel te nemen aan het publieke debat. Laat ook ik dan mijn bijdrage leveren aan meer vrouwen in de politieke-blog-arena.

Latara blogt sinds eergisteren over haar poging om een jaar lang van 3 euro per dag te leven. Ze vraagt zich af: wat gebeurt er als een mens zichzelf overvloedigheden ontzegt? Ook dat inspireerde me om toch weer eens te schrijven. Toeval wil namelijk dat ik al enige tijd met een idee rondloop, dat ik eerder deze week samen met Jamili heb uitgewerkt. (Jamili is, hoewel geen vrouw, bij tijd en wijle ook inspirerend.)

Het idee begon bij kapitalisme. Ik gooi de knuppel in het hoenderhok: ik heb het niet zo met kapitalisme. De vocabulaire van ‘economische groei’, ‘consumeren’, ‘winstmaximalisatie’ doet me regelmatig huiveren. Als ik in winkels loop waar ze nieuwe spullen verkopen, voel ik me ongemakkelijk. Als politici niks tegen milieuproblemen durven te doen vanwege onze concurrentiepositie, voel ik verbijstering. We verpesten de aarde. Dat is deels een feitelijke constatering (waar ik graag de politieke dan wel filosofische discussie over aanga), en deels eenvoudigweg mijn diep gevoelde mening.

Toch ben ik deel van dat systeem. Ik ben weliswaar vegetariër, maar toch sta ik soms ook ineens op een volkomen raar tijdstip een zak M&M’s leeg te kanen, waar ik eigenlijk nauwelijks zin in had. Of heb ik ineens een kleffe en bovendien veel te dure croissant in mijn hand omdat ik te laat uit bed was gekomen om thuis nog een boterham te smeren. Ik heb daar geen zin meer in. Die chocola, die ‘room’boter en die plastic verpakkingen deugen niet. Dat het hele station vol zit met winkels deugt niet. En dat ik blijkbaar passief genoeg ben om eraan mee te doen, deugt ook niet.

Jamili voelde dat wel ongeveer net zo, en anderen met ons. Daarom richten we deze maand een ‘leefheid’ op. Met een groep mensen maken we afspraken over hoe we willen leven. Wat willen we wel en niet eten, kopen, doen? De afspraken kunnen overal over gaan. Het wordt een experiment met een einddatum. Als het bevalt, dan gaan we door.

Practice what you preach. Bij jezelf beginnen. Of, om met Kant te spreken: onszelf als autonome individuen de wet voorschrijven. Kijken hoe ver we komen. (Meedoen mag!)

20 juni 2010, 01:05
Filed under: Filosofie

Vandaag is zo’n dag dat ik eigenlijk moet studeren. Ethiek. En hoewel ik, als ik eerlijk ben, en laat ik dat voor het gemak eens zijn, niet kan zeggen dat ik mijn boek ook maar heb opengeslagen, ben ik toch wel degelijk met ethiek bezig geweest. Dat had alles te maken met Wouter, YouTube, Femke Halsema en Zuma.

Het zit namelijk zo. Ik was in digitaal gesprek met Wouter en deelde op een gegeven moment een filmpje met hem dat liet zien hoe Femke Halsema haar oude studentenkamer bezocht. Daarbij kwam aan de orde dat zij destijds niet echt een serieuze studente was, veel tijd in de kroeg doorbracht en daarbij heel wat alcoholische consumpties nuttigde. Ik zei tegen Wouter dat ik mij ineens kon voorstellen dat ik het niet goed met mevrouw Halsema gevonden zou kunnen hebben als ik tegelijkertijd met haar 20 was geweest en haar bovendien gekend had. Wouter betitelde deze uitspraak als een zeer hypothetisch vraagstuk en we spraken er verder niet meer over.

Maar toen kwam het. Ik besloot dat ik nu toch eindelijk eens moest gaan studeren en begon daarom aan een spelletje Zuma. Dat bleek een erg goede keuze te zijn, want tijdens dat spelletje was ik zo gefocust op een kikker die gekleurde ballen uitspuwt, dat ik naliet mijn gedachten te controleren. Dat leidde ertoe, dat ik zo ineens dacht: “Als ik Femke inderdaad gekend had destijds en ik had haar niet gemogen, dan was ik nu vast jaloers dat zij lijsttrekker van GroenLinks was. Hee, dat is raar. Ik vind Femke heel sympathiek en ik ben het ontzettend eens met haar standpunten. Maar dat is nog niet eens alles. Ik ga er nu namelijk vanuit dat ik zelf niet zo’n toffe baan zou hebben gevonden. Dat is ook gek. Maar wat dan nog gekker is, is dat mijn eigen succes blijkbaar van invloed zou zijn geweest op hoezeer ik afgunstig was op haar succes en dat mijn persoonlijke, antieke – hypothetische – gevoelens van antipathie jegens haar mijn afgunst in eerste instantie gecreëerd zouden hebben. Is dat onethisch?”

Dat vroeg ik mij zo af tijdens het Zuma-spelen, waarmee ik weer was aanbeland bij een vraag die ik mijzelf vaak stel, namelijk: zijn de ‘ondeugden’ werkelijk ondeugden en maken ze je onethisch? En, daaraan verwant: wat is bepalend voor de ethische status van een mens, zijn gedrag of zijn motivatie? Die verwantschap zag ik eigenlijk pas vandaag in een helder licht en ik moest daarbij direct denken aan Immanuel Kant, maar dat voor nu even terzijde. Ik wil namelijk graag wat verder ingaan op de eerste vraag.

Er is een aantal disposities die we doorgaans als ondeugdzaam beschouwen. Ik denk aan egoïsme, afgunst, in mindere mate misschien ambitie. Bij deze disposities staat het eigenbelang centraal en we lijken te denken dat dat ofwel ten koste gaat van het belang van anderen, ofwel uitdraait op een verkeerde motivatie voor het in acht nemen van het belang van anderen.

Ik graviteer ernaar beide opties te ontkennen. Ik speel met het idee dat deze ‘ondeugden’ eigenlijk neutrale disposities zijn, die naar onverschillig welke zijde van de normatief-ethische balans kunnen uitslaan. Dat houdt in, dat afgunst niet van zichzelf goed of slecht is, maar pas een waardering krijgt op het moment dat ze ergens voor wordt ingezet. Met andere woorden: als mijn afgunst ertoe leidt dat ik mij extra hard ga inzetten om iets goeds te bereiken, dan is mijn afgunst goed. Als ik mij daarentegen door mijn afgunst laat aanzetten anderen te benadelen, dan is ze slecht.

Laten we dit even toepassen op het Femke-scenario. Het is niet geheel evident hoe het voorgaande hieraan gerelateerd kan worden, omdat er in dit geval geen sprake is van een actie. Toch neig ik ernaar te zeggen dat de afgunst in dit geval slecht is, omdat zij tot de negatieve situatie leidt waarin ik iemand iets, om geheel arbitraire redenen, niet gun, in plaats van dat zij mij de positieve impuls geeft mijzelf te ontwikkelen.

Gelukkig was ik er zelf bij om mezelf op de vingers te tikken voor deze geheel hypothetische gedachtestroom. Of mijn rede de strijd tegen de emotie al gewonnen heeft, is maar de vraag. In ieder geval zal ik ervoor waken dat mijn handelingen zich naar de emotie voegen. En wellicht ga ik dan een andere keer in op de vraag of dat voldoende is om ethisch te zijn…

Wie wil meedenken over deze ethische mijmeringen, wordt van harte uitgenodigd dat te doen. Misschien komt het je dan volgend jaar op een vermelding in mijn scriptie te staan, die ik van plan ben hierover te schrijven.