Jojanneke Vanderveen


Lang leve het individualisme
21 april 2015, 10:00
Filed under: Uncategorized

Ik ben een individu. Ik ben ook een individualist.

Mensen leven samen. Ze ontwikkelen zich samen. Ze doen aan arbeidsdeling en plaatsen zich daarmee in een positie van wederzijdse afhankelijkheid. Betekent dit dat je als individu niet meer bestaat? Dat je niet meer als individu ergens aanspraak op kunt maken? Dat je geen beroep meer kan doen op rechten die aan jou als individu toekomen? Nee.

Laat ik mijn positie contrasteren met de morele theorie van het utilisme. Een van de grote bezwaren tegen het utilisme is dat het het onderscheid tussen mensen niet serieus genoeg neemt. Het utilisme zegt: als de totale hoeveelheid geluk groter wordt als we het ene individu opofferen voor het belang van andere individuen, dan is opoffering gerechtvaardigd.

Dit is de vloek van het utilisme. Het belichaamt een tactiek van ‘het doel heiligt de middelen’, en kan daardoor geen onderscheid maken tussen virtue en vice. Voor het utilisme maakt het niet uit of degene die opgeofferd wordt nu een verwerpelijk of juist een bewonderenswaardig leven leidt. Als excellentie afgunst oproept, winnen de jaloersen. Als leugens gemoedsrust geven, winnen de veinzers. Als afwijkendheid bang maakt, winnen de conformisten. Zo wordt ‘het grootste geluk voor het grootste aantal mensen’ maar al te makkelijk een rechtvaardiging voor onderdrukking.

Ik ben tegen onderdrukking. Als je het mij vraagt, is het van grote waarde dat er ruimte is voor excellentie, excentriciteit en het spreken van de waarheid. Het is om die reden dat een consequentialistische theorie als het utilisme volstrekt geen afdoende antwoord geeft op ethische en, daaruit volgend, politieke vragen.

Wat we nodig hebben voordat we met consequentialistische argumenten aan de slag kunnen, is een erkenning dat ieder mens er als individu toe doet. Dat het individuen zijn die doelen hebben, pijn voelen, leerprocessen doormaken. Het feit dat zij dit doen in samenhang met anderen, doet daar niks aan af.

Ik ben van mening dat linkse politieke partijen dit moeten erkennen, en dat zij, als ze geven om een rechtvaardige, vrije samenleving met ruimte voor diversiteit, in belangrijke mate het individualisme moeten omarmen. Individualisme sluit gemeenschapszin niet uit. Het ontkracht ook het streven naar gelijke kansen niet. Het ontkent ook niet dat we ons samen actief moeten inzetten om armoede en achterstanden tegen te gaan. Het zegt wél dat de belangen van ieder individu ertoe doen. Dit betekent dat niemands belangen eenzijdig mogen worden opgeofferd aan anderen.

Homohaat. Racisme. Xenofobie. Uitbuiting. Deze dingen maken me woedend, niet omdat ze per saldo de samenleving ongelukkiger maken. In een samenleving die overwegend homofoob, racistisch en xenofoob is, en die leeft op de uitbuiting van mensen en dieren die worden uitgesloten van de politieke gemeenschap, is de gemiddelde hoeveelheid geluk wellicht erg hoog. Maar ik heb geen geluksmeting nodig om zo’n samenleving verwerpelijk te vinden. Waarom niet? Omdat zo’n samenleving weigert ruimte en respect te bieden voor individualiteit.

Ik ben een individu. Ik heb doelen. Ik heb ambities. Ik heb dromen.
Ik ben een individualist. Ik wens het iedereen toe dat zij de kans krijgen hun dromen achterna te gaan.

Advertenties